İçeriğe geç
Kadın Sağlığı Editör

Vajinismus nedir, belirtileri ve tedavisi

Vajinismus nedir, belirtileri ve nedenleri neler? Cinsel terapi, fizyoterapi ve dilatörle tedavi, eşin rolü ve utanılacak bir şey olmadığına dair bilgiler.

Vajinismus, cinsel ilişki, jinekolojik muayene ya da tampon kullanımı sırasında vajinayı çevreleyen kasların istem dışı kasılması nedeniyle girişin zorlaşması ya da imkânsız hale gelmesidir. Bir hastalıktan çok, beden ile zihnin birlikte kurduğu bir koruma refleksidir. Tedavisi vardır ve doğru yaklaşımla çoğu kadında iyi sonuç alınır.

Vajinismus nedir?

Vajinal giriş denendiğinde pelvik taban kasları kadının isteği dışında kasılır. Kadın ilişkiyi istese, partnerine güvense ve bunun olmasını çok istese bile kas gevşemez. Bu bir irade zayıflığı, soğukluk ya da "kendini bırakamama" değildir. Kasılma refleksiyle ortaya çıkar ve çoğunlukla ağrı, yanma ya da "duvara çarpma" hissiyle birlikte gelir.

Güncel tanı sınıflamalarında (DSM-5) vajinismus ayrı bir başlık olarak değil, genito-pelvik ağrı/penetrasyon bozukluğu içinde ele alınır. Pratikte hekimler ve terapistler yine de "vajinismus" sözcüğünü kullanmaya devam eder.

Birincil ve ikincil vajinismus

  • Birincil (yaşam boyu) vajinismus: Kadın hiçbir zaman vajinal girişi başarıyla yaşayamamıştır. Çoğu zaman ilk cinsel ilişki denemesinde, tampon takmaya çalışırken ya da ilk jinekolojik muayenede fark edilir.
  • İkincil (sonradan gelişen) vajinismus: Daha önce sorunsuz ilişki yaşanmışken sonradan başlar. Doğum, ameliyat, enfeksiyon, ağrılı bir deneyim, menopoz dönemi kuruluğu ya da yaşanan bir travma tetikleyici olabilir.

Belirtileri

  • Cinsel ilişki denemesinde giriş yapılamaması ya da şiddetli ağrı ve yanma
  • Tampon, vajinal ilaç ya da parmakla giriş denemelerinde zorlanma
  • Jinekolojik muayeneden korkma, muayene sırasında bacakları istemsizce birbirine sıkma
  • Denemeden önce beklenti kaygısı, kalp çarpıntısı, nefes daralması
  • Cinsel temastan kaçınma, ilişkiyi sürekli erteleme

Birçok vajinismuslu kadında cinsel istek ve uyarılma normaldir; öpüşme, sarılma ve dış bölge temasından keyif alınabilir. Sorun yalnızca girişle ilgilidir.

Nedenleri

Tek bir neden yoktur; çoğu zaman birkaç etken bir araya gelir.

  • Korku ve kaygı: Ağrı beklentisi, "yırtılacağım", "kanayacağım", "çok acıyacak" gibi düşünceler.
  • Bilgi eksikliği: Kendi anatomisini tanımamak, vajinanın esnek bir yapı olduğunu bilmemek, cinsel eğitimin yetersiz kalması.
  • Aile ve kültürel baskı: Cinselliğin günah, kirli ya da korkutucu bir şey olarak anlatıldığı bir ortamda büyümek; evlilik öncesi cinselliğin yasak, "ilk gecenin" ise bir sınav gibi sunulması.
  • İlk gece korkusu: Kızlık zarı, kanama ve "başarısız olma" konusundaki baskı. Çevrenin evlilikten hemen sonra sonuç beklemesi kaygıyı artırır.
  • Olumsuz deneyimler: Ağrılı bir ilk deneme, sert ya da acele bir muayene, cinsel istismar ya da taciz öyküsü.
  • Bedensel nedenler: Enfeksiyonlar, ciltte ya da vajinada hassasiyet, hormonal kuruluk, endometriozis gibi ağrı yapan durumlar. Bu yüzden değerlendirmede fiziksel bir sorun olup olmadığına da bakılır.

Korku ve kaygı döngüsü

Vajinismusun sürmesinin temel nedeni genellikle bir döngüdür. Kadın ağrı bekler, beden korunmak için kasılır, giriş acıtır ya da hiç yapılamaz, bu da korkuyu pekiştirir. Bir sonraki denemede beklenti daha güçlüdür, kasılma da öyle. Zamanla kaçınma başlar: ilişki ertelenir, muayeneden kaçınılır. Kaçınma kısa vadede rahatlatsa da korkunun kalıcı hale gelmesine yol açar.

Tedavi bu döngünün her halkasına müdahale eder: bilgi, gevşeme, kademeli alıştırma ve kaygıyla baş etme.

Türkiye'de sık görülür mü?

Türkiye'de cinsel terapi merkezlerine başvuran kadınlarda vajinismus sık konan tanılardan biridir; klinik örneklemlere dayanan çalışmalarda oranlar yüksek bulunmuştur. Bununla birlikte bu veriler kliniğe başvuranları yansıtır. Toplumun tamamı için güvenilir ve tutarlı bir yaygınlık oranı yoktur ve araştırmalar arasında farklılıklar vardır. Yani "kaç kadında var" sorusunun kesin yanıtı bilinmiyor; bilinen, yardım isteyen kadınların sayısının az olmadığı ve sorunun yalnız yaşanmadığıdır.

Tedavi seçenekleri

Tedavi kişiye göre planlanır ve çoğu zaman birden fazla yöntem birlikte kullanılır.

Cinsel terapi (psikoseksüel eğitim)

Anatomi ve cinsel yanıt hakkında bilgi verilir, yanlış inanışlar konuşulur, bedenle tanışma ve gevşeme çalışmaları yapılır. Birçok kadın için yalnızca doğru bilgi bile kaygıyı belirgin biçimde azaltır. Terapi bireysel ya da çift olarak yürütülebilir.

Bilişsel davranışçı terapi

Ağrı ve "zarar göreceğim" düşünceleri üzerinde çalışılır, korkulan duruma kademeli olarak yaklaşılır. Kasılma refleksi ile kaygı arasındaki bağ çözülmeye çalışılır.

Pelvik taban fizyoterapisi

Pelvik taban kaslarını fark etme, kasma ve gevşetme egzersizleri, nefes çalışmaları ve gerektiğinde biyofeedback gibi yöntemlerle kasların kontrolü öğrenilir. Uygulamayı bu alanda eğitimli fizyoterapistler yapar.

Vajinal dilatörler

Dilatörler küçükten büyüğe doğru sıralanan, tıbbi amaçlı çubuk şekilli aletlerdir. Kadın, hazır olduğu hızda ve kendi kontrolünde, kademeli olarak daha geniş boyuta geçer. Amaç zorlamak değil, bedenin güvende olduğunu öğrenmesidir. Dilatörler tek başına değil, genellikle terapi ve kas çalışmasıyla birlikte önerilir; hangi boyuttan başlanacağını ve nasıl ilerleneceğini uzman belirler.

Seçilmiş vakalarda hekimler başka tıbbi yöntemlere de başvurabilir; bunun uygun olup olmadığına muayene sonrası karar verilir.

Tedavi başarısı

Yayımlanmış derlemelerde tedavi görenlerin büyük bölümünün sonunda penetrasyonlu ilişkiyi başarabildiği bildirilir. Bir meta-analizde bu oran yaklaşık yüzde 79 olarak hesaplanmış, belirli bir yöntemin diğerlerinden açıkça üstün olmadığı görülmüştür. Daha yeni bir derlemede psikoseksüel yöntemler ile pelvik taban fizyoterapisi ve dilatör çalışmasının bir arada kullanıldığı programların iyi sonuç verdiği bildirilmiştir. Çalışmalar arasında oranlar değişir; başarının tanımı, tedavi süresi ve hastaların özellikleri aynı değildir. Bazı kontrollü çalışmalarda da düzelme olmakla birlikte oranların daha düşük kaldığı görülmüştür. Bu nedenle kesin bir söz vermek doğru olmaz; ancak tedavinin işe yaradığı ve yardım alan kadınların çoğunun belirgin ilerleme kaydettiği söylenebilir.

Süre kişiden kişiye değişir; birkaç hafta da sürebilir, birkaç ay da. Acele etmek geri adım attırabilir.

İlk muayene ve değerlendirme nasıl olur?

Başvurduğunuzda önce şikâyetinizin ne zaman başladığı, ağrının yeri, daha önce yaşanan denemeler ve genel sağlık öykünüz sorulur. Bu konuşma muayeneden de önemlidir ve istediğiniz kadar zaman ayırabilirsiniz. Muayene gerekiyorsa adım adım ilerlenir; ne yapılacağı önceden anlatılır, siz hazır olmadan başlanmaz. Bazı kadınlar ilk görüşmede yalnızca konuşmayı, muayeneyi sonraki randevuya bırakmayı tercih eder ve bu tamamen kabul edilebilir bir yoldur.

Değerlendirmede enfeksiyon, cilt hastalığı, hormonal kuruluk ya da başka bir ağrı kaynağı olup olmadığına bakılır. Bedensel bir neden bulunursa onun tedavisi de plana eklenir. Hiçbir bedensel neden bulunmaması, şikâyetin "hayal ürünü" olduğu anlamına gelmez; kas refleksi gerçek bir bedensel yanıttır.

Utanılacak bir şey yok

Vajinismus bir kusur, namus ya da kadınlık sorunu değildir. Zekâ, karakter ya da sevgiyle ilgisi yoktur. Beden, tehlikeli algıladığı bir durumda kendini korumayı öğrenmiştir ve bu öğrenilmiş refleks yeniden öğrenilerek değişir. Yardım istemek bir zayıflık değil, sorunu çözmeye yönelik doğru adımdır. Sağlık çalışanları bu şikâyetle çok sayıda kişi görür ve yargılamaz.

Eşin rolü

  • Baskı yapmamak, "denesek mi?" gibi sürekli bir beklenti yaratmamak.
  • Girişi zorlamamak; kadın "dur" dediğinde durmak.
  • Suçlayıcı olmamak; sorunu "bizim sorunumuz" olarak görmek.
  • Gerekiyorsa terapi seanslarına katılmak ve önerilen alıştırmalara kadının temposuyla eşlik etmek.
  • Cinselliği yalnızca ilişkiye indirgememek; dokunma, sarılma ve yakınlığın başka biçimlerini sürdürmek.

Eşin sabrı ve anlayışı tedavinin süresini ve başarısını olumlu etkiler. Aile büyüklerinin "hâlâ olmadı mı?" tarzı sorularına karşı çiftin birlikte tutum belirlemesi de rahatlatır.

Ne zaman doktora gitmelisiniz?

  • İlişki, tampon ya da muayene sırasında giriş yapılamıyor ya da ağrı yaşıyorsanız.
  • Ağrı, yeni başlamış bir akıntı, kötü koku, kaşıntı ya da kanamayla birlikteyse.
  • Ateş, alt karında şiddetli ağrı veya ağır kanama varsa gecikmeden başvurun.
  • Gebelik ihtimali varsa ve ağrı ya da kanama eşlik ediyorsa bekleme.
  • Şikâyet ilişkiyi, evlilik planınızı ya da ruh halinizi etkiliyorsa.

İlk adım olarak kadın hastalıkları ve doğum hekimine gidilebilir; fiziksel bir neden olup olmadığına bakılır, sonra gerekirse cinsel terapiste yönlendirilirsiniz. Muayeneye hazır olmadığınızı söylemek ve hızı sizin belirlemeniz hakkınızdır.

Sık sorulan sorular

Vajinismus kendiliğinden geçer mi?

Nadiren. Kaçınma korkuyu sürdürdüğü için çoğu zaman destek almadan düzelmez. Tedaviyle ise iyi sonuç alınabilir.

Bekâr bir kadın doğuma gidebilir mi?

Evet. Cinsel yaşantınız olup olmadığına bakılmaksızın şikâyetiniz için muayene olabilirsiniz. Gerekirse muayene yöntemi (örneğin ultrason) buna göre seçilir ve istemediğiniz bir işlem yapılmaz.

Muayenede kızlık zarı zarar görür mü?

Hekim sizin onayınız ve gereklilik olmadan zar bölgesine müdahale etmez. Bekâr hastalarda genellikle yalnızca dıştan bakılır ya da ultrason tercih edilir. Hangi işlemin yapılacağını önceden sorabilirsiniz.

Vajinismus çocuk sahibi olmayı engeller mi?

Vajinismus doğurganlığı doğrudan bozmaz; sorun girişle ilgilidir. Ancak ilişki gerçekleşmediği için gebelik zorlaşır. Tedaviyle bu engel çoğu zaman aşılır; ayrıca gebelik için başka yöntemleri hekiminizle konuşabilirsiniz.

Ameliyat gerekir mi?

Vajinismus kas refleksi ve kaygıyla ilgili olduğundan tedavi esas olarak terapi, egzersiz ve kademeli alıştırmalara dayanır. Vajinoplasti gibi estetik işlemler vajinismusu tedavi etmez; ilgili bilgi için vajinoplasti sayfamıza bakabilirsiniz.

Ağrıyı hissetmeyeceğim bir yöntem var mı?

Tedavinin amacı ağrıyı ve korkuyu azaltarak ilerlemektir. Alıştırmalar kontrolünüz altındadır ve acıtmaz; ağrı varsa durup uzmanınıza söylemeniz gerekir.

Kaynaklar

  • Mayo Clinic, Vaginismus: Symptoms and causes
  • NHS, Vaginismus
  • Amerikan Psikiyatri Birliği, DSM-5 (genito-pelvik ağrı/penetrasyon bozukluğu)
  • Vaginismus treatment: a systematic review and meta-analysis of contemporary therapeutic approaches (PubMed)
  • Doğan S. Vaginismus and accompanying sexual dysfunctions in a Turkish clinical sample. Journal of Sexual Medicine, 2009

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; muayene ve tedavinin yerini tutmaz.

Editör

Bu sitedeki sağlık yazıları; Sağlık Bakanlığı, Dünya Sağlık Örgütü, NHS ve Mayo Clinic gibi güvenilir kaynaklardaki bilgilere dayanılarak hazırlanır. Yazılar bilgilendirme amaçlıdır, muayene ve tedavinin yerini tutmaz.

İlgili yazılar